De werkelijkheid is slechts een verhaal

Mythisch thema in de film Room

Een paar weken geleden zag ik de
Canadees-Ierse film ‘Room’ waarin het aangrijpende verhaal wordt verteld van een vijfjarig jongetje – Jack - dat zijn beeld over de werkelijkheid moet bijstellen als hij uit de beklemmende ruimte, waar hij al sinds zijn geboorte met zijn moeder gevangen zit, weet te ontsnappen. Een ogenschijnlijk simpel verhaal, maar met mythische proporties; een film die nog weken nazinderde.

Het verhaal

Jack woont met zijn moeder in een schuur met alleen een dakraam. Zijn moeder is ooit ontvoerd en wordt sindsdien vastgehouden door ‘Old Nick’.  Jack kan maar beter geen vragen stellen over Old Nick, de man die hen af en toe bezoekt, boodschappen brengt en Jack verdwijnt in de kast als Old Nick bij zijn moeder in bed kruipt en dingen met haar doet die ze verschrikkelijk vindt.

Het hele verhaal wordt verteld vanuit Jacks perspectief. Jack weet niet beter dan dat de schuur - ‘Room’ - de werkelijkheid is. Buiten de schuur bestaat er simpelweg niets. De mensen, de vogels, de bomen op TV zijn nep. Dat wat echt bestaat is dat wat hij kan zien een aanraken: het bad, de gootsteen, de tafel, het bed, de kast. Jack begroet deze zaken ’s morgens, leert lezen, doet lichamelijke oefeningen met zijn moeder. Het is een overzichtelijk universum. Tot hij op een dag een muis in de schuur aantreft.  Is die echt of nep? En waar is de muis als hij achter de muur is verdwenen? Zijn moeder ziet dit als een aanleiding om hem te vertellen dat er buiten de schuur wel degelijk een andere werkelijkheid bestaat. De muis is echt en niet nep. En ze vertelt hem ook dat zij zelf in die werkelijkheid heeft geleefd totdat Old Nick haar ontvoerde en opsloot.

Jack kan het aanvankelijk niet geloven, maar moet er wel aan als zijn moeder hem overtuigt van de noodzaak te ontsnappen uit de beklemmende omgeving. En Jack moet bij die ontsnapping een sleutelrol spelen. Ik zal niet teveel verklappen over het verloop van de film en de razend spannende ontsnapping; het draait wellicht allemaal om Jacks gewaarwording van die nieuwe werkelijkheid. Jack wordt gedwongen zijn verhaal bij te stellen.

De mythe

De symbolische waarde van dit verhaal is enorm.

De plot - de film is gebaseerd op Emma Donoghue's gelijknamige roman - lijkt in de eerste plaats op de allegorie van Plato’s grot, waarin wordt gesuggereerd dat wij de werkelijkheid niet kunnen kennen omdat we gevangen zitten in beperkt bewustzijn. We zien slechts een reflectie van de werkelijkheid op de achterwand van de grot.

En als je even verder denkt, kom je al snel bij The Matrix van broer en zus Wachowski uit 1999 waarin een computerprogrammeur erachter komt dat de werkelijkheid, waar hij zich toch altijd al vragen over had gesteld, nog veel groter en complexer is dan hij zich ooit had kunnen voorstellen en dat het menselijk bewustzijn gevangen zit in een kunstmatige realiteit die The Matrix wordt genoemd.

Beperkt bewustzijn

Gevangen zitten in beperkt bewustzijn is een mythisch thema en de vraag die daarbij opkomt is een filosofische: hoe kunnen wij de werkelijkheid leren kennen?

Volgens oude Indianenstammen bestaat er niet zoiets als een objectieve werkelijkheid; alles wat je meemaakt verschijnt slechts ín jou. Als je in de trein stapt, verschijnt de trein in jouw bewustzijn, als je door het bos loopt, verschijnt het bos in jouw gewaarzijn. Met andere woorden: de werkelijkheid is slechts dat wat je waarneemt. Daarbuiten bestaat er niets. Pas op het moment dat er barsten ontstaan in je overzichtelijke universum en je waarneming zich verruimt, kan die realiteit veranderen.

Een tipje van de sluier

Wij zijn net als Jack, we beschouwen alleen dat wat we zien en kunnen aanraken als echt. We vertellen daar verhalen over en zijn ontzet en ongelovig als iemand ons iets vertelt over een andere werkelijkheid of een andere gewaarwording.
Soms moet er dus een muis in ons blikveld opdoemen, zoals in ‘Room’ bij Jack, om ons perspectief open te breken.

Goed vertelde verhalen kunnen de functie van zo’n muis hebben. Ze lichten een tipje van de sluier op en verruimen ons bewustzijn; ze tonen ons een nieuwe wereld.

Roeping

Gisteren wilde ik - om weer opgeruimd en fris aan het schrijven te slaan - de stapels boeken op mijn bureau opruimen. (Wat een puinhoop kan je er van maken!) Ik begon met de boeken te ordenen en ze op hun plek terug te zetten in de boekenkast. Omdat ik merkte dat mijn boekenkast te vol was, haalde ik een lege wijndoos en smeet die vol met boeken die ik weg wilde doen.

Toen viel mijn oog op een boek van James Hillman, leerling van Jung en auteur van De Code van de Ziel. Ik opende het boek en zag dat ik daar ooit, jaren geldeden, driftig in onderstreept had. De kantlijn stond vol met uitroeptekens. Kennelijk had ik iets gevonden.

Dus pakte ik het boek, ging er even voor zitten en las over de zogenaamde de Eikenvrucht theorie.

De Eikenvrucht theorie gaat ervan uit dat iedereen een unieke identiteit in zich draagt, die erom vraagt geleefd te worden. Je zou kunnen spreken van een aangeboren beeld van je levenslot. Je persoonlijkheid is geen proces of ontwikkeling, je bent dat wezenlijke beeld. Dat beeld, inclusief al je talenten en vermogens en eigenschappen, is compleet aanwezig. Altijd, nu, morgen, gisteren.

Deze gedachte is gebaseerd op een oud idee. Plato zei al: ieder individu betreedt het wereldtoneel als een geroepene. Plato schreef dat in de Mythe van Er in zijn bekendste werk De Staat (Politeia).

Voor je geboren wordt kiest je ziel een beeld waarnaar geleefd gaat worden, een soort plotstructuur. Ook krijg je een daimon. Dit is je roeping, je metgezel en deze begeleidt je op je levensweg. Dat is nodig want zodra je geboren wordt ben je het beeld/de plot vergeten. Je daimon is de drager van je lot en zal je af en toe helpen herinneren wat je te doen staat, welke vermogens je kan aanspreken.

Er zijn in de loop van de tijd vele termen voor 'roeping' bedacht. De Romeinen noemden het genius, de Grieken je daimon, de Christenen je beschermengel, de oude Egyptenaren Ka, voor anderen is het Vrouwe Fortuna en voor volken die het sjamanisme beoefenen is het je geest, je adem-ziel. Voor anderen is het je bron of je Hogere Zelf. Maakt niet uit hoe je het noemt. Al noem je het Mickey Mouse, Het is iets wat je af en toe een zetje geeft in de juiste richting. Het herinnert je eraan wat je graag doet, waar je hart van open gaat, wat bij je past en waar je energie van krijgt.

De Eikenvrucht theorie nodigt je uit op een bepaalde manier naar je leven en je levensloop te kijken. Kijk eens naar je kindertijd om de eerste tekenen van de daimon in actie op te vangen. Wat is jouw roeping? Kun je je leven ermee in overeenstemming brengen?  En kun je heel nuchter beseffen dat bad luck, crises en drama gewoon bij het beeld horen wat je hebt gekozen?

Welke toevalligheden, impulsen in jouw leven gaven je een indruk van je roeping?

Een roeping kan worden uitgesteld, vermeden en met tussenpozen gemist of je volledig in beslag nemen. Maar hoe dan ook, uiteindelijk zal ze te voorschijn komen. Ze is veeleisend en wijkt niet.

Was het mijn daimon die me ertoe aanzetten de boeken op te ruimen en mij het boek van Hillman in handen te drukken? Het sluit namelijk allemaal naadloos aan bij het boek wat ik schrijf (de Held in je eigen verhaal).

Het creatieproces verloopt op mysterieuze wijze. Soms schrijf ik een dag achterelkaar waarbij het lijkt of de woorden en de zinnen en de betekenissen zo vanuit een onzichtbare bron via mijn vingers via het toetsenbord op het scherm verschijnen en mijzelf verrassen. Anderen keren is het ploeteren en herschrijven en soms gebeurt er iets schijnbaar toevalligs.

Dan is waarschijnlijk mijn daimon aan het werk.