Niets nieuws onder de zon

Hoe te dealen met schrijfblokkades en perfectionisme

Er bestaat een hardnekkige mythe over creativiteit. Die mythe vertelt ons dat schrijvers, creatieven, acteurs (en alle andere kunstenaars) hun creaties tot stand brengen vanuit een rijk persoonlijk en diep gevoelsleven. En dat zij op wonderbaarlijke wijze in staat zijn authentieke volstrekt originele boeken, verhalen, vertoningen tot stand te brengen. De kunstenaar/schrijver/acteur is in deze mythe geniaal, uniek, een beetje gek of gestoord en zijn creaties zijn de allerindividueelste uitingen van een onpeilbare diepzinnigheid.

Weet, beste lezer, dat dit een romantische en ouderwetse opvatting is.

Voor degene onder u die nog geloofde in deze mythe is het misschien een grote deceptie. Maar wellicht is het ook bevrijdend te weten dat je geen perfectie en originaliteit na hoeft te streven. Je kunt gewoon beginnen. Beginnen met een ideetje en daar weer op reageren en dan kijken wat er gebeurt in je hoofd of in je hart. Dat werkt altijd, of het nu om verhalen, liedjes, filmscripts of wat dan ook gaat.

Gewoon beginnen en wat voorzetjes doen helpt om de drempel te verlagen, blokkades te slechten en het besef wakker te maken dat je kunt putten uit een bron die voor iedereen beschikbaar is, als je vooral maar niet je best doet.

Ook al denk, hoop en streef je er naar iets origineels en geniaals te creëren, weet dat au fond alles al een keer verteld, vertoond, geproduceerd en gemaakt is. 
Er is niets nieuws onder de zon.

Oerstructuur

Hoe zit dat? Wat is creativiteit? Hoe verzinnen we onze verhalen? Waar komen ze vandaan? Zweven ze door de lucht, bewaren we ze in onze ziel? Er zijn honderdduizenden verhalen en boeken en films die allemaal anders zijn, met verschillende plotlijntjes, karakters, wendingen en eindes. Maar als je goed kijkt, gaan ze in de diepte op elkaar lijken. Het is net als met ons mensen. Uiterlijk zijn we allemaal compleet verschillend en volstrekt origineel. Er zijn 7 miljard unieke gezichten en unieke stories; en toch, hoe dieper we graven hoe meer we op elkaar gaan lijken. Ga maar na: als je twee harten naast elkaar op tafel legt zijn die al moeilijker van elkaar te onderscheiden.  Dat geldt helemaal voor onze lichaamscellen en moleculen. En ons DNA is zo’n beetje voor 99% identiek.

Zo is het ook met verhalen. Een bloemperk vol bonte bloemen in soorten, kleuren en maten. Ze geuren anders, maar als je via hun bloemkroon langs de stengel naar beneden zou kruipen dat zie je dat ze hun voedsel halen uit dezelfde aarde. 

Cyclische trip

Als we dieper graven betreden we de wereld van de archetypes. Daar treffen we oerbeelden aan en motieven en vormen die in ons collectieve onderbewuste zitten en overal ter wereld zomaar plotseling in herkenbare vormen opduiken. We herkennen het. De verschijningsvorm is uniek maar tegelijk universeel. Een paradox.

Joseph Campbell legt ons uit dat de verhalen die wij vertellen en schrijven allemaal variaties zijn op maar een oeroud thema; de mens die wordt voortgedreven door zijn wil en zijn diepste verlangen om de schat, de graal, de moordenaar, de geliefde, het elixer, de waarheid, de rust of God te vinden, maar in dit verlangen wordt gefrustreerd. Die frustratie of dat dilemma zorgt ervoor dat hij in actie komt, een reis aanvaardt (innerlijk of uiterlijk) en allerlei moeilijkheden het hoofd moet zien te bieden. Vaak moet hij tijdens zijn reis door de metaforische hel, maar uiteindelijk is er een les geleerd en nieuwe inzichten verworven over hoe het leven werkt. Er heeft ontwikkeling plaats gevonden. En ook als het slecht afloopt en de held sterft, dan zijn er toch lessen geleerd en is de gemeenschap verrijkt. Waarmee de reis ten einde is en er weer een nieuw avontuur kan beginnen.

Jatten, sprokkelen, grasduinen

Voor schrijvers en verhalenmakers betekent dit dat alles wat zij tot stand brengen, creëren en bedenken een variatie is op dit oer-gegeven. Er bestaat maar een beperkt aantal dramatische situaties. Dus waarom zou je je best doen iets origineels te verzinnen?

Gewoon beginnen is het beste, een krabbel, een schets, een voorzetje. Pik maar iets uit de krant, borduur voort op een scene die je mooi vindt, beschrijf een gebeurtenis uit je jeugd, begin eens in het hoofd van je buurman, laat hem de straat oplopen en boodschappen doen, schrijf een dialoog tussen twee deelaspecten in jezelf (de perfectionist en het wilde kind bv.). Schrijf een passage uit een boek over, jat gewoon iets, sprokkel, verzamel, grasduin in kranten en leg je oor te luisteren op straat. 
En ga daarop reageren en doorborduren. Gegarandeerd succes. Writers blocks verdwijnen als sneeuw voor de zon. Als we dit soort improvisatiewerk doen ontstaat er iets op moeiteloze wijze.

Streef dus in het begin geen perfectie na, dat kan later altijd nog als je je verhaal gaat bijschaven. Iets bijzonders en kunstzinnigs willen maken is angstaanjagend, zorgt ervoor dat beginnen moeilijk is en het werpt blokkades op. De innerlijke criticus gaat in je oor tetteren dat het niet goed genoeg is.

Het is veel fijner om heel geleidelijk een verhaal in te duiken, gewoon maar ergens een schets te maken, een voorzet te doen en dan verder te gaan. Later komt dat perfectioneren wel.

Grote kans dat je op die manier een ader aanboort die verbonden is met de bron van waaruit wij allen tappen en dat er beelden tevoorschijn komen die wij allemaal herkennen, omdat ze universeel zijn en van alle tijden en van alle mensen.

Stap 1 - de Proloog

Stap 1. De Proloog  - de reis gaat beginnen

De proloog is het typische ‘once upon a time’ stadium. De hoofdpersoon, de held of de heldin, (let op: hoewel ik meestal de hij-vorm gebruik is de held voor mij net zo goed vrouwelijk, dierlijk, universeel en verwijst de term vooral naar een dramatisch personage),wordt geïntroduceerd in het leven van alledag. Het is relatief rustig, maar saai, enigszins instabiel en onder de oppervlakte borrelt het. We voelen dat er hoognodig iets moet gebeuren. Het avontuur ligt op de loer. Het is een uitstekende manier om de held te introduceren, privé, in zijn werksituatie en is tegelijk een belangrijke stap in het verhaal omdat, als het goed is, het hele drama in deze Proloog in besloten ligt. De held is zich nog niet bewust van wat er komen gaat. In sommige films of verhalen wordt hij of hij dan ook letterlijk ‘slapend’ geïntroduceerd. Misschien droomt hij van iets, heeft hij vage voorgevoelens, kampt hij met heimelijke innerlijke conflicten of broedt hij op een idee. Het is allemaal nog onder de oppervlakte. De Proloog draagt alles in zich en bevat niet alleen de backstory, maar het hele verhaal ligt als een slang opgerold te wachten totdat er iets gebeurt waardoor beweging in gang gezet wordt. Het thema wordt al voelbaar. De hoofdpersoon mist misschien iets, voelt zich incompleet en er sluimert een verlangen, het overdrachtelijke dorre land. Mooi voorbeeld is de openingssequentie uit American Beauty (1999). Deze opening heeft alles in zich om spanning op te wekken, nieuwsgierig te maken, de hoofdpersoon te introduceren en al min of meer voelbaar te maken dat hier nodig iets moet gebeuren . Tegelijk voorspelt deze proloog al het einde: over een jaar ben ik dood, meldt Lester Burnham. Wij willen nu weten: hoe dan?

(korte feuilleton over het boek storytelling in 12 stappen, dat in november bij uitgeverij Augustus verschijnt. (c) Mieke Bouma)

Storytelling in 12 stappen - stap 0

Storytelling in 12 stappen - stap 0

Het boek is bijna af en daarom onthul ik vanaf nu iedere week 1 van de 12 stappen, als een soort feuilleton tot aan de boekpresentatie. Te beginnen bij stap 0, bij wat je moet weten vóór je de reis aanvaardt.

Om te beginnen... voor alle schrijvers en verhalenbedenkers hier vast de grote ontluistering van het boek: ook al denk je dat je bezig bent met een volkomen unieke creatie, eigenlijk bestaat er maar één verhaal.

Tot deze conclusie kwam Joseph Cambell in de jaren 50 van de vorige eeuw nadat hij zo ongeveer de hele wereldliteratuur had doorgespit.

Ieder goed verhaal gaat in essentie over een reis, een avontuur, waarbij de hoofdpersoon, die in dit verband ‘de held’ wordt genoemd, uitgedaagd wordt zijn gewone leventje achter zich te laten om een onbekend avontuur aan te gaan. In de meeste verhalen leidt die reis, of die nu metaforisch is (een innerlijke reis) of daadwerkelijk plaats vindt, via hoogtepunten en dieptepunten uiteindelijk tot groei en (zelf)ontwikkeling. Aan het einde is de held (of de groep waar hij deel van uitmaakt) niet meer wie hij aan het begin was. Meestal is hij wijzer, gelukkiger of minder eenzaam geworden en heeft bepaalde inzichten verworven. En als het slecht afloopt, dan zijn er toch lessen geleerd en is de gemeenschap verrijkt. Waarmee de reis ten einde is en er weer een nieuw avontuur kan beginnen.

Deze cyclische trip, ook wel de Monomythe genoemd, is later door Vogler bewerkt tot The Writers Journey, al jarenlang de Bijbel van Hollywood. Nu dan voor de Nederlandse markt: Storytelling in 12 stappen, op reis met de held.

Volgende keer gaat de reis beginnen. Houd dit feuilleton dus in de gaten.

O ja...

Wat moet je meenemen op reis? Een open vizier natuurlijk, maar misschien heb je vast een idee, een hoofdpersonage of een beeld. Stop dit vast in je koffer, volgende week vertel ik je wat de eerste stap is van de Reis van de Held.

Mieke Bouma

---

inspiratie leidt tot schrijfblessure

Tijd voor een blog

Vandaag besloten om de inhoud (nou ja… deel ervan) van mijn rode Moleskine te delen met de wereld.

In de aanloop van… of als spin off… van mijn boek dat ik aan het schrijven ben… Storytelling in 12 stappen – Op Reis met de Held, voor Uitgeverij Augustus/de Schrijfbibliotheek.

De Reis van de Held (ook wel Monomythe genoemnd) is een fascinerend en ontroerend verhaalmodel ooit door Joseph Campbell gedestilleerd uit alle grote mythen, verhalen en dromen van de wereld. Een ontwerp op basis waarvan je ieder (goed verteld) verhaal kunt duiden, begrijpen, maar wat tegelijk ook waanzinnig inspirerend is bij het construeren van nieuwe verhalen. Juist omdat het weer teruggrijpt op dat oerverhaal dat ten grondslag ligt aan het complete menselijk bewustzijn. Wat kan dat ‘goddelijk’ ontwerp betekenen voor schrijvers en verhalenvertellers? Daar gaat mijn boek over.

Het schrijven van het boek gaat lekker. Ik zit al op 14.000 woorden (moeten er zo’n 30.000 worden). Maar deze week zo fanatiek door zitten schrijven dat ik er een schrijfblessure aan heb opgelopen. Verkeerde werkplek waar ik geheel bezeten en geinspireerd 5 uur non-stop heb zitten schrijven, leidde tot een giga-knoop tussen mijn schouderbladen. Gevolg: stijfheid, stramheid en pijn. Gedwongen schrijfpauze. En dus dit weekend lezen en aantekeningen met potlood in mijn al eerder genoemde rode Moleskine. En tussendoor Yoga, Chi-kung, een lange fietstocht en een wandeling van anderhalf uur door de bossen en weilanden. Nu weer in orde.

Ik keek intussen weer eens naar de TED presentatie van Elisabeth George. http://www.ted.com/talks/elizabeth_gilbert_on_genius.html... Prachtig verhaal over hoe het eigenlijk werkt, dat schrijfproces. Natuurlijk is het soms buffelen en ploeteren, maar vooral ook: je openstellen. Er is een verhaal dat verteld moet worden en het zweeft door de lucht. Het is op zoek naar een vertolker, dat kan jij zijn, maar als je er niet voor openstaat, zoekt het verhaal wel een ander. Goede ideeën en mooie verhalen komen tot ons via een wonderlijk en fascinerend creatief proces. Dat creatieve proces wil ik graag tot onderwerp maken van mijn blog. En hoe mijn boek tot stand komt!

Leef lang en gelukkig!!

Mieke