De hap uit de appel van Apple

Betekenis creëren met symbolen en archetypes

Door Mieke Bouma

We staan er niet altijd bij stil, maar het Apple logo – de appel waar een hap uit is genomen – is een directe verwijzing naar het verhaal over de zondeval uit het Bijbelboek Genesis, waar tot dan toe Adam en Eva gelukkig in het paradijs ronddartelden, tot Eva door de slang verleid werd om van de verboden vrucht te eten die aan de boom van kennis van goed en kwaad groeide. Eva gaf Adam ook een hapje en op dat moment werden ze zich bewust van hun naaktheid en gingen zich ervoor schamen. Ze begonnen zich te ‘realiseren’.

 Het logo is een symbool, een teken en het vertelt iets. De hap uit de appel staat voor de drang je als mens te ontwikkelen, kennis te vergaren en bewustzijn te vergroten, ook al zorgt die realisatie ervoor dat je het paradijselijke - onbewuste - stadium moet verlaten. Met het logo vertelt Apple ons impliciet een verhaal. Namelijk: ontwikkel je, ‘stay hungry, stay foolish’, ‘think different’.

Nog voor de befaamde appel met de hap eruit was er een ander logo. Het betrof een afbeelding waar Isaac Newton onder een appelboom zit. Daarbij een citaat van Wordsworth : "Newton... A mind forever voyaging through strange seas of thought... Alone". Newton was een genie. Hij was natuurkundige, wiskundige, astronoom, natuurfilosoof, alchemist en theoloog. Hij was misschien wel de grootste geleerde uit de geschiedenis en op de afbeelding is het moment te zien vlak voor de appel uit de boom op Newtons hoofd valt, op basis waarvan hij zijn theorie over de zwaartekracht ontwikkelt. Door Newton in het logo op te nemen vertelde Jobs dat Apple de meest geniale en vooruitstrevende inzichten en zegeningen van de techniek in zijn producten bouwt. Het logo is een symbool dat betekenis creëert. En nog steeds verkoopt Apple geen iPhones en iMacs maar betekenissen als ‘oorspronkelijk’ ‘vernieuwend’ en ‘anders’.

Archetypes

Bij het profileren van je merk of je dienst is het belangrijk symbolische waarde te creëren. Een sterk merk heeft bijna altijd archetypische kwaliteiten. Archetypes zijn in staat betekenis te koppelen aan een product en het te verrijken en te laden met een symbolische, universele laag, waarmee diepe gevoelens worden opgeroepen. Een archetype is een oerbeeld of een vorm van iets wat in ons collectieve onbewuste zit en dat overal ter wereld zomaar plotseling in herkenbare vormen opduikt.

We kennen ze allemaal. Denk maar aan onze vertrouwde christelijke symboliek van het lam, de wijn, het brood en het licht. Champagne is een symbool voor viering, een gouden ring staat voor verbondenheid, een duif voor vrede, een tijger voor kracht. Wit staat voor maagdelijk. De West Side Story lijkt op Romeo en Julia, Clinton leek destijds een beetje op de oppergod Zeus, die kon ook zijn handjes niet thuishouden en O.J. Simpson werd net als Othello verteerd door jaloezie en vermoordde zijn vrouw.

Goede films, grote merken en sterke verhalen maken gebruik van archetypes. Bewust of onbewust.

Het is een leuk en leerzaam onderzoek om merken en diensten eens te screenen op hun archetypische waarde. Waar staan ze voor? Waar gaat het eigenlijk over?

Zo verwijst het Starbuckslogo naar een goddelijke zeemeermin. In het oorspronkelijke logo spoot de melk uit haar borsten, maar in het preutse Amerika was dat een brug te ver en verdwenen de borsten uit zicht. Nike is de godin van de overwinning en Nike belooft dus ook overwinning. Chanel is de geliefde, Marlboro de stoere held (Overigens de acteur die deze held vertolkte is onlangs aan de gevolgen van COPD overleden, o, ironie). VOLVO is de archetypische leider, de Volkswagen Beetle is de grappenmaker. Al Quaida is de duivel. De Lelijke Eend staat voor vrijheid en HEMA belooft betaalbare maar mooie eenvoud.

Sommige producten, merken, sterren, instituten, presidenten, bewegingen en logo’s worden iconen en dat komt omdat ze intunen op de software van onze psyche en met hun wezen en verschijning verwijzen naar een diepere archetypische laag, die in ons collectieve onbewuste ligt opgeslagen. Het effect is dat de gebeurtenis (de persoon, het merk) ons op een wezenlijk niveau raakt. We herkennen het omdat het een oerbeeld is, het roept sterke gevoelens op en we ontlenen er betekenis aan.

Geluk is betekenis geven

De Fransman Lévy-Bruhl die natuurvolkeren bestudeerde, waarschuwde de Westerse beschaving jaren geleden al voor de vernietigende gevolgen van het teloorgaan van betekenis. Het mechanistische wereldbeeld van de 20^ste eeuw zorgde ervoor dat we ons afgescheiden en eenzaam voelden. Dieptepsychologen kunnen ons uitleggen dat een geluksgevoel vooral ontstaat door betekenisgeving. Dus niet onze iPhone zelf of die gloednieuwe pumps op zich maken ons gelukkig, maar de symbolische betekenis die we eraan toekennen, het verhaal wat we ermee over onszelf vertellen. Kijk eens hoe hip, rebels, romantisch, biologisch, bij de tijd ik ben… Dit is wie ik ben!

We vertellen voortdurend verhalen over wie we zijn, waar we vandaan komen en waar we naar toe op weg zijn. De keuzes die we onderweg maken bepalen onze identiteit. Door de merken die we kopen, de auto’s waar we in rijden, de soort koffie die we drinken beleven we een stukje van onszelf. We destilleren ons geluk met andere woorden vaak uit tastbare producten en diensten.

Symbolisch leren denken

 Met Storytelling kunnen merken, bedrijven, instellingen betekenis creëren en daarmee geluk bewerkstelligen. Maar hoe vertel je nu een oprecht betekenisvol verhaal? Een verhaal dat meer is dan een slim verhaaltje met een stereotiepe boodschap, maar een verhaal dat aanhaakt op een diepere, universele laag

Wanneer je met storytelling aan de slag gaat in organisaties, is de eerste stap  vaak begrip en feeling kweken om symbolisch te leren denken. Dat gaat niet altijd vanzelf. In de wereld van de feiten, cijfers en informatie is symbolisch denken voor velen wat vreemd en vaag, maar met een beetje goede wil kunnen we allemaal tappen uit dat universele reservoir van beelden uit ons collectieve onbewuste.

Stel maar eens de volgende vragen:

• ·      Als je voor jouw bedrijf een embleem of een symbool moest bedenken..
• ·      Als jullie dienst een sprookjesfiguur zou zijn…
• ·      Welke goden vereren jullie?
• ·      Welke goden verwaarlozen jullie?
• ·      Welk gedrag moet er ritueel verband worden?
• ·      Welk mythologisch monster moet er verslagen worden?
• ·      Als jullie een automerk zouden zijn?

·      Etc…

Storytellers zijn de magiërs, die via beelden en woorden betekenis of waarde creëren. Hoe groot of hoe klein je bedrijf ook is, als je het wilt profileren, zul je op zoek moeten gaan naar welk archetype in de kern van je dienst verankerd zit.

Niets nieuws onder de zon

Hoe te dealen met schrijfblokkades en perfectionisme

Er bestaat een hardnekkige mythe over creativiteit. Die mythe vertelt ons dat schrijvers, creatieven, acteurs (en alle andere kunstenaars) hun creaties tot stand brengen vanuit een rijk persoonlijk en diep gevoelsleven. En dat zij op wonderbaarlijke wijze in staat zijn authentieke volstrekt originele boeken, verhalen, vertoningen tot stand te brengen. De kunstenaar/schrijver/acteur is in deze mythe geniaal, uniek, een beetje gek of gestoord en zijn creaties zijn de allerindividueelste uitingen van een onpeilbare diepzinnigheid.

Weet, beste lezer, dat dit een romantische en ouderwetse opvatting is.

Voor degene onder u die nog geloofde in deze mythe is het misschien een grote deceptie. Maar wellicht is het ook bevrijdend te weten dat je geen perfectie en originaliteit na hoeft te streven. Je kunt gewoon beginnen. Beginnen met een ideetje en daar weer op reageren en dan kijken wat er gebeurt in je hoofd of in je hart. Dat werkt altijd, of het nu om verhalen, liedjes, filmscripts of wat dan ook gaat.

Gewoon beginnen en wat voorzetjes doen helpt om de drempel te verlagen, blokkades te slechten en het besef wakker te maken dat je kunt putten uit een bron die voor iedereen beschikbaar is, als je vooral maar niet je best doet.

Ook al denk, hoop en streef je er naar iets origineels en geniaals te creëren, weet dat au fond alles al een keer verteld, vertoond, geproduceerd en gemaakt is. 
Er is niets nieuws onder de zon.

Oerstructuur

Hoe zit dat? Wat is creativiteit? Hoe verzinnen we onze verhalen? Waar komen ze vandaan? Zweven ze door de lucht, bewaren we ze in onze ziel? Er zijn honderdduizenden verhalen en boeken en films die allemaal anders zijn, met verschillende plotlijntjes, karakters, wendingen en eindes. Maar als je goed kijkt, gaan ze in de diepte op elkaar lijken. Het is net als met ons mensen. Uiterlijk zijn we allemaal compleet verschillend en volstrekt origineel. Er zijn 7 miljard unieke gezichten en unieke stories; en toch, hoe dieper we graven hoe meer we op elkaar gaan lijken. Ga maar na: als je twee harten naast elkaar op tafel legt zijn die al moeilijker van elkaar te onderscheiden.  Dat geldt helemaal voor onze lichaamscellen en moleculen. En ons DNA is zo’n beetje voor 99% identiek.

Zo is het ook met verhalen. Een bloemperk vol bonte bloemen in soorten, kleuren en maten. Ze geuren anders, maar als je via hun bloemkroon langs de stengel naar beneden zou kruipen dat zie je dat ze hun voedsel halen uit dezelfde aarde. 

Cyclische trip

Als we dieper graven betreden we de wereld van de archetypes. Daar treffen we oerbeelden aan en motieven en vormen die in ons collectieve onderbewuste zitten en overal ter wereld zomaar plotseling in herkenbare vormen opduiken. We herkennen het. De verschijningsvorm is uniek maar tegelijk universeel. Een paradox.

Joseph Campbell legt ons uit dat de verhalen die wij vertellen en schrijven allemaal variaties zijn op maar een oeroud thema; de mens die wordt voortgedreven door zijn wil en zijn diepste verlangen om de schat, de graal, de moordenaar, de geliefde, het elixer, de waarheid, de rust of God te vinden, maar in dit verlangen wordt gefrustreerd. Die frustratie of dat dilemma zorgt ervoor dat hij in actie komt, een reis aanvaardt (innerlijk of uiterlijk) en allerlei moeilijkheden het hoofd moet zien te bieden. Vaak moet hij tijdens zijn reis door de metaforische hel, maar uiteindelijk is er een les geleerd en nieuwe inzichten verworven over hoe het leven werkt. Er heeft ontwikkeling plaats gevonden. En ook als het slecht afloopt en de held sterft, dan zijn er toch lessen geleerd en is de gemeenschap verrijkt. Waarmee de reis ten einde is en er weer een nieuw avontuur kan beginnen.

Jatten, sprokkelen, grasduinen

Voor schrijvers en verhalenmakers betekent dit dat alles wat zij tot stand brengen, creëren en bedenken een variatie is op dit oer-gegeven. Er bestaat maar een beperkt aantal dramatische situaties. Dus waarom zou je je best doen iets origineels te verzinnen?

Gewoon beginnen is het beste, een krabbel, een schets, een voorzetje. Pik maar iets uit de krant, borduur voort op een scene die je mooi vindt, beschrijf een gebeurtenis uit je jeugd, begin eens in het hoofd van je buurman, laat hem de straat oplopen en boodschappen doen, schrijf een dialoog tussen twee deelaspecten in jezelf (de perfectionist en het wilde kind bv.). Schrijf een passage uit een boek over, jat gewoon iets, sprokkel, verzamel, grasduin in kranten en leg je oor te luisteren op straat. 
En ga daarop reageren en doorborduren. Gegarandeerd succes. Writers blocks verdwijnen als sneeuw voor de zon. Als we dit soort improvisatiewerk doen ontstaat er iets op moeiteloze wijze.

Streef dus in het begin geen perfectie na, dat kan later altijd nog als je je verhaal gaat bijschaven. Iets bijzonders en kunstzinnigs willen maken is angstaanjagend, zorgt ervoor dat beginnen moeilijk is en het werpt blokkades op. De innerlijke criticus gaat in je oor tetteren dat het niet goed genoeg is.

Het is veel fijner om heel geleidelijk een verhaal in te duiken, gewoon maar ergens een schets te maken, een voorzet te doen en dan verder te gaan. Later komt dat perfectioneren wel.

Grote kans dat je op die manier een ader aanboort die verbonden is met de bron van waaruit wij allen tappen en dat er beelden tevoorschijn komen die wij allemaal herkennen, omdat ze universeel zijn en van alle tijden en van alle mensen.

Zwarte Piet? Allemaal symboliek!

Vroeger op school, maar ook thuis, werd ik veel voorgelezen uit sprookjesboeken en uit de kinderbijbel.

Ik genoot van die verhalen en ik zal een jaar of acht geweest zijn, toen ik tegen mijn moeder zei dat je het scheppingsverhaal natuurlijk niet letterlijk moest nemen, evenmin als de opstanding van Jezus na drie dagen. Dat was natuurlijk niet écht gebeurd. Het werd met een bepaalde bedoeling verteld, om iets anders duidelijk te maken. Net zoals dat het geval was in de sprookjes. De wolf at Roodkapje niet écht op.

Ik verwoordde dit uiteraard wat kinderlijker, maar ik weet nog dat mijn moeder me verontrust aankeek. Wat ik bedoelde en waar ik toen nog niet de juiste woorden voor kon vinden, maar wat ik toen al absoluut zeker wist, was dat verhalen een anekdotische laag hebben: dat wat er letterlijk in het verhaal gebeurt, en daaronder symbolische laag: daar waar het verhaal eigenlijk over gaat. De diepere betekenis.

Ik begreep kennelijk al heel jong dat een verhaal de drager is voor een boodschap. En de personages, de verwikkelingen en de conflicten in dat verhaal werden zorgvuldig geconstrueerd en aaneengesmeed om die boodschap over te brengen. 

En dat is precies de magie van verhalen. Je krijgt een cadeautje aangereikt en het is aan jou om het uit te pakken en het verhaal te duiden.

Zo las ik in NRC dit weekend een prachtige interpretatie van Joyce Roodnat over de film Gravity met Sandra Bullock. Roodnat bekijkt de film en komt er maar niet in (in het verhaal), het enige wat haar aanvankelijk bij  de les houdt is de acteerprestatie van Sandra Bullock die klem zit in de eeuwige ruimte en de perfecte stilte. Het ruimtegedoe in de film vindt Roodnat te kinderlijk en haar gedachten nemen de vrije loop. Totdat ineens het besef tot haar doordringt dat ze iets over het hoofd ziet. De astronaute is een moeder die haar dochtertje verloren heeft. Ik citeer Joyce Roodnat:

‘Ik deed dat af als een sentimenteel extraatje, goed voor de traan… (…), maar het is de kern van de film. Beschouw Gravity als een metafoor voor haar rouw en je ondergaat alle dimensies van het verlies van een kind. Alle houvast is weg. Het begrip tijd gereduceerd tot de hoeveelheden brandstof en zuurstof die ze heeft, het ruimtepak berooft haar van haar vrouwelijkheid en belemmert haar bewegingen. Gewichtloos zwabbert ze rond, overgeleverd aan de chaos.

Ja, zo voelt peilloos verdriet. En wat is het verwerken van onoverkomelijk lijden anders dan weer leren vertrouwen op de basis van alles, de zwaartekracht? Daar gaat Gravity over.

De astronaute bereikt de aarde. We zien haar uit het water aan land kruipen. Wankelend verheft ze zich van vier poten naar twee benen. Ze wordt opnieuw geboren, op de manier van de allereerste mens.’

Geweldig, zoals ze dit verwoordt. Dat is precies de kracht van symbolisch kunnen denken en daarmee de betekenis ergens van zien en zo het verhaal in de diepte kunnen duiden. Dat staat tegenover het blijven steken in de letterlijke of anekdotische laag. Dan kom je niet in het verhaal, dan begrijp je er niets van.

Hetzelfde geldt voor de Zwarte Pieten-discussie die nu zelfs de VN heeft bereikt. Wat hier aan de hand is, is dat hier de link met de symboliek en daarmee de oorspronkelijke betekenis verloren is gegaan.

In dat kader heb ik genoten van het uitstekende artikel van Arnold Jan Scheer in de Volkskrant, waarin hij uiteenzet dat Zwarte Piet een archetype is. Hij heeft niets met slavenhandel te maken. 

De traditie rond Sinterklaas en Zwarte Piet zijn duidelijk voorbeelden van de vermenging van heidens en christelijk en mythologisch denken en stammen uit de Europese mythologie.

Achter het uiterlijk van Sinterklaas en Zwarte Piet schuilt de voortzetting van een heidense mythe van de Noord-Europese God Wodan, die met een wijde mantel en een speer door de nacht door de stormachtige hemel rijdt op de heilige Germaanse schimmel, met Eckhart zijn Donkere Helper.

Eckhart is de Pan, de vroege heidense gehoornde koning van het woud, de Duistere, wispelturige sjamaan, natuurgeest van jacht, zang, dans, muziek en seks die populair bleef tot in de dagen van Shakespeare. De helper kon mannelijk of vrouwelijk zijn. Of allebei tegelijk, hij had vaak een bezem, het oeroude vruchtbaarheidssymbool waarmee hij jonge vrouwen plaagde en later kinderen.

Soms daalde Wodan af door de schoorstenen van de huizen en strooide zaden om vruchtbaarheid te bevorderen. De overeenkomsten met het sinterklaasfeest zijn duidelijk. De speer wordt een staf en de bezem wordt in de loop van de tijd een roe. De symbolen staan voor respectievelijk waardigheid en vruchtbaarheid.

Wodan is alwetend. Vergelijk het boek van Sinterklaas, een symbolische verwijzing zien naar de wet van karma: dat wat je zaait, dat oogst je. En de Sint weet het. 

Ook de zak wordt in verband gebracht met karma: als mens worden we niet geboren als een onbeschreven blad, maar hebben bagage bij ons die voorkomt uit vorige bestaans-toestanden.

Zwarte Piet heeft ook overeenkomsten met de eerste tarotkaart, die van de Dwaas. Ook de Dwaas, the Fool, heeft een knapzak.

Er zijn nog veel meer parallellen tussen de verering van Wodan en het sinterklaasverhaal. Zo schonk Wodan de mensheid de runen, het oudst bekende schrift gebruikt door de Germaanse bevolking, en kijk: Sinterklaas geeft chocoladeletters. Bij de Germanen was de dichtkunst gewijd aan Wodan en kijk: bij het sinterklaasfeest schrijven de mensen gedichten voor elkaar. Wodan was de beschermheer van de schoenmakers. Voor Sinterklaas wordt de schoen gezet. De Germanen offerden gevlochten broden en broodkransen aan de goden. Dit doet denken aan de speculaaspoppen en taai taai bij het sinterklaasfeest.

Kortom… allemaal mythologie, allemaal symboliek. Laten we het sinterklaasverhaal koesteren. Anders raken we de oorspronkelijke betekenis kwijt en vertelt het niets meer. Desnoods dan maar maar met bontgekleurde pieten. Wat maakt het uit. Piet is helemaal geen slaaf. Piet is de nar, de zot, onder invloed van de maan, door God aangeraakt en daarom kan hij uitgerekend die dingen zeggen en doen die de hoger geplaatsten niet kunnen zeggen. Vergelijk de nar in King Lear: hij kan als enige de waarheid zegegen. Hij is vrij. Hij helpt ons herinneren dat we mogen lachen en spelen. Hij is de instinctieve natuur, diep in ons verborgen en ja, vaak duister... Lang leve Zwarte Piet. Het is niet voor niets dat kinderen dol op hem zijn. 

O ja, en laten we onze kinderen veel, heel veel verhalen voorlezen zodat ze symbolisch leren kijken en denken. Dat verrijkt en verdiept het leven.

bronnen:
Joyce Roodnat - Anatomische les, Chanel, Gravity - NRC gaat uit, zaterdag 19 oktober 2013

Arnold Jan Scheer - Zwarte Piet is nooit een slaaf geweest. Volkskracnt 15 oktober 2013

Tonny van Renterghem - Het geheim van Sinterklaas en de Kerstman - Kosmos Z&K