Waanzin in verhalen

Het thema van de boekenweek dit jaar is ‘waanzin’. Een dankbaar onderwerp als het gaat om het vertellen van verhalen. In bijna alle goed vertelde verhalen zit wel een vorm van waanzin. Dat kan variëren van een beetje verwardheid tot krankzinnigheid. En alles wat daar tussen ligt. We vinden voorbeelden van komische onzinnigheid, narrige grappen, chaotische verwikkelingen, vervreemding, leugens, intriges, onwaarheden, vormen van razernij, jaloezie en woede, dronkenschap, psychische rusteloosheid, illusies, obsessies, wanen, gekte en alle variaties van dien.

Gestoord of krankzinnig

Zonder een beetje gekte, geen goed verhaal. Je kunt makkelijk een lijst samenstellen met wereldberoemde literatuur waarin de hoofdpersoon gek, gestoord of waanzinnig is. Voor mijn eindlijst op de middelbare school las ik Dagboek van een Gek van Gogol. Ik vond Heathcliff uit Wuthering Heights ook behoorlijk gek. Ik was dol op het Magisch realisme van Hubert Lampo en Johan Daisne en verslond de verhalen van Edgar Allen Poe. En ik hou nog steeds van een beetje gestoorde, absurdistische gekte.
Trouwens... wie schrijft is gek. Heel veel schrijvers lijken te kampen met milde tot hevige vormen van waanzin. Sanne Hovius schreef in het kader van het boekenweekthema een boek over gekte in de letteren en komt met talloze intrigerende voorbeelden. Zo schreef Gerard Reve aan zijn huisarts: "Ik ben niet gestoord, ik ben krankzinnig". Simon Vestdijk had psychische problemen, evenals Virginia Woolf, Lord Byron en August Strindberg.
Schrijven is lijden. 

Overal gekte 

Dat ware kunstenaars een beetje getikt zijn is een kant van de medaille. Waanzin is aan de andere kant een inspiratiebron voor de verhalenverteller. Shakepeare bijvoorbeeld is een meester. Die zorgde voor een hele schakering aan waanzin, blinde drift en destructie in zijn stukken: King Lear wordt krankzinnig, Lady Macbeth laat zich leiden door genadeloze ambitie, Hamlet is obsessief, De feeks laat zich maar niet temmen en Othello vermoordt uit wilde jaloezie zijn geliefde Desdemona. 

En dan die Griekse mythen. Zevenkoppige draken, cyclopen, slangenhoofden, Cerberus, de driekoppige hond. De overspelige Zeus, de razende Poseidon, de destructieve kracht van Kali. Tamelijk waanzinnig allemaal. 

En vergeet de sprookjes niet: een kikker die een prins wordt, broers die in raven veranderen, handjes die worden afgehakt, een keizer die denkt dat hij nieuwe kleren aan heeft, terwijl hij in zijn blootje loopt, een vader die beweert dat zijn dochter goud uit stro kan spinnen, een zeemeermin die haar vissenstaart omruilt voor twee benen, boze heksen, wreedheid, toverkunsten.

Waanzin van alle tijden

Ook eigentijdse verhalen en tv series weten van wanten. Denk maar aan Harry Potter, House of Cards, Breaking Bad, Dexter, Vampires, Twin Peaks, Fargo… verhalen over mensen die met gekte geconfronteerd worden, met magie, met wreedheid, ambitie, obsessies, wanen, illusies, magie. Voor elk wat wils, voor jong en oud is er wel iets te vinden. 

Wat is waanzin eigenlijk?

De vraag is: waarom houden we van waanzin en gekte in verhalen? 

Het antwoord is: omdat in ieder van ons een waanzinnige schuilt. 

Misschien kun je waanzin het beste omschrijven als een losgeraakt gevoel, een gevoel waar geen afstand meer van genomen kan worden. Het gevoel vliegt uit de bocht en wordt een heftige emotie en de persoon in kwestie verliest zichzelf. Met alle gevolgen van dien. Whah!!!

Wie kent het niet. We hebben allemaal wel eens een rood floers voor ogen gekregen of werden verteerd door jaloezie, kampten met depressieve gevoelens of logen dat het gedrukt stond. We hebben allemaal lichtere en zwaardere obsessies en verslavingen. 

Leven of dood.

Waanzin is wellicht het tegenovergestelde van innerlijke harmonie en leidt meestal tot destructie, de dood. Dat heeft niet alleen Shakespeare er goed in gehamerd, we zien het in allerlei verhalen terugkomen.

We vertellen er graag over en genieten van de verhalen over waanzin, gekte en narigheid omdat we het dan zelf niet hoeven meemaken. Om te zien hoe de balans weer hersteld wordt aan het einde. Of niet. Om er van te leren dus. Omdat het bij het leven hoort. En om de gevolgen ten diepste te ervaren van zo’n ontspoorde toestand, waarna we kunnen zeggen: ‘Dat dus nooit!’
Noem het sublimatie of catharsis, het werkt.

Contrast

Verhalen laten ons zien dat er in iedereen waanzin schuilt en dat die heel dichtbij is en verdomd makkelijk grip op ons kan krijgen.
Maar als het goed is, leren we ervan, worden we een beetje wijzer omdat we worden we geraakt. Ook al sterft de held, ook al loopt het slecht af, ook al is het wreed, morbide, onzinnig... een goed verhaal bestaat bij de gratie van het contrast.
Er is nu eenmaal geen licht zonder duisternis.

Je suis Charlie, et je suis Tarik

Het belang van de heldenmythe in tijden van verwarring

(Dit bericht verscheen ook op www.storytellingacademy.nl)
In de klassieke heldenmythe reflecteert de gezondheid van de koning of de koningin het welbevinden van een land of koninkrijk.
Als de koning gezond is en de koningin vruchtbaar, is er niets aan de hand, maar als de leider gewond is of ziek, is er een probleem. Om het koninkrijk te helen moet een held erop uit om een heilig object of een medicijn te zoeken, of een heldin moet een bijna onmogelijke opdracht vervullen. Doel is heling en herstel, blokkades verwijderen zodat liefde kan stromen.


The waste land
Op dit moment vertoont onze wereld tekenen van een ziek koninkrijk. Het is het metaforische dorre land, the waste land. Dodelijke virussen, kanker, terrorisme, milieu-crises, economische onzekerheid, persoonlijke wanhoop, frustratie en vervreemding, armoede, miljoenen ontheemden. Al deze ellende reflecteert de staat van onze collectieve ziel. De koning is ziek. Maar wat is er nodig? Naar welk medicijn moeten we als held op zoek? En welke draken vinden we op onze weg?

Betekeniscrisis
Karen Armstrong schrijft in haar nieuwe boek In naam van God, dat we mondiaal lijden aan betekenisloosheid. We hebben te maken met wereldwijde betekeniscrisis. 
En ja, je zou kunnen zeggen dat de terreurdaden, maar zelfs ook het kapen van het NOS journaal door een verwarde ziel… de directe gevolgen zijn van deze betekeniscrisis. Waartoe zijn wij op aarde?

Er gebeurde iets opmerkelijks na de terreuraanslag in Parijs. We riepen massaal: ‘je suis Charlie’. Het is net als wat Kennedy destijds zei: ‘Ich bin ein Berliner’. Ik identificeer me, betekent dat. Dat is prachtig, maar natuurlijk zijn we ook Youssef of Achmed. Gisteren las ik: wij zijn allemaal Tarik. JesuisTarik.  
De verwarde ziel van Tarik reflecteert onze collectieve ziel.

Multiddimensionaal
Wij zijn als mensen zijn multidimensionale wezens. In ons innerlijk koninkrijk huist een veelheid aan stemmen, aspecten, perspectieven en mogelijkheden. Het is de wereld in het klein.
Die aspecten maken soms ruzie en dat kan leiden tot innerlijke conflicten. Soms wordt een aspect diep weggemoffeld, onderdrukt of veracht of verwaarloosd, met alle gevolgen van dien. Soms neemt een bepaalde stem de overhand, voelt zich een hele pief. En daar ergert dat miskende stuk zich weer aan. 
Dus ja, ik ben Charlie, maar ik ben ook Tarik en de portier en de politieagent, en de weduwe van… en het hoofd van de veiligheidsdienst…. In mij huist zowel de held als de draak, de heks én het onschuldige prinsesje, the beauty ánd the beast. In mij wonen ze allemaal.

Maar het drama van het leven is dat we die veelheid aan aspecten in ons niet ervaren als zich een probleem aandient. We gaan ons dan onmiddellijk met een deelaspect identificeren. Met Charlie bijvoorbeeld, of juist alleen met zo’n Syrië-ganger. We komen vast te zitten in een beperkt bewustzijn. Het feit dat we – au fond – al die stemmen in ons meedragen zijn, zijn we uit het oog verloren. We worden kleine bange, gefrustreerde, verwaande, arrogante, wanhopige mensjes met opgeblazen ego’s en we zijn onze grootsheid vergeten. 


De prins en de draak
De vraag is dus: hoe verhoudt de prins zich tot de draak? Hoe speel ik het spel met mijn innerlijke demonen, mijn gefrustreerde innerlijke terroristen? De muppets op het balkon of de apen op mijn schouder? Wie heeft hier het hoogste woord? Met wie identificeer ik me het meest? Bind ik de strijd aan met dat wat niet in mijn kraam te pas komt? Verstop ik de draak in de kelder? Hak ik hem de kop af? Duw ik de heks de oven in? Of ga ik in dialoog.
Wat is er ten diepste nodig om de zaak te herstellen?

Hier komen verhalen in beeld. Verhalen leren ons hoe we afscheid kunnen nemen van dat beperkte bewustzijn. Daar gaat de klassieke heldenmythe over. Het proces van Ego naar Zelf.

De held bereikt een punt dat hij een grotere versie van zichzelf wordt, wijzer. Hij is over zijn eigen schaduw heen gesprongen, hij heeft tegenstellingen verzoend, obstakels verwijderd die de liefde blokkeerden. Hij laat zien dat het een alles met het ander te maken heeft. Dat de prins en de draak twee kanten van dezelfde medaille zijn.



Puzzel
De wereld van nu lijkt op zo’n puzzel van heel veel stukjes – wel 7 miljard - die allemaal kris kras doorelkaar liggen. Ieder van ons moet op pad om zijn of haar stukje te vinden en dit te plaatsen in het grote geheel. Hiervoor is persoonlijke creatieve inzet nodig, ieders individuele talenten moeten worden benut. Als er genoeg mensen zijn die ‘hun’ stukje vinden en die kunnen plaatsen in het grote geheel, komt dat de wereldpuzzel ten goede. 
Zo kunnen we betekenis geven, het plaatje heel maken en het koninkrijk helen.

Maar als we terugschrikken, in de angst schieten, arrogant worden, in onze frustratie blijven steken, of ons steeds maar met een deelaspect identificeren creëren we een gat in de puzzel.

Verhalen leren hoe je dat stukje kunt achterhalen, hoe in je grootsheid kunt stappen, hoe je tegendelen met elkaar kunt verenigen, zodat de liefde kan stromen. 

Misschien schiet daarom steeds de strofe uit het gedicht van Rilke me te binnen…

Wellicht is alles wat er aan verschrikking leeft
in diepste wezen wel niets anders dan iets
dat onze liefde nodig heeft

Intuïtie op de hielen gevolgd door Twijfel

Volgens de I Tjing wordt op het moment dat vader Hemel en moeder Aarde elkaar ontmoeten de eerste zoon geboren, genaamd Intuïtie. Intuïtie is de flits van inspiratie, een gevoel van innerlijk weten, een helderheid die verder reikt dan de rationele geest.

Maar zodra deze prachtige zoon het levenslicht ziet, wordt nummer twee geboren. De naam van deze tweede zoon is Twijfel. Het is de lineaire, rationele, logische denkende geest. 

Twijfel begint onmiddellijk Intuïtie te testen. Twijfel stelt vragen, stelt van alles ter discussie en roept weerstand op. Twijfel is de aap op onze schouder, die sceptisch is, berekenend en verwarring zaaiend. Het is de innerlijke criticus die de meningen van de mensen uit onze omgeving verzamelt en ons voorspiegelt dat Intuïtie niets waard is. Twijfel heeft maar een doel: innerlijke verwarring stichten.

Zodra deze tweede zoon is geboren, moeten we naar Hoge Berg (het Hoger Zelf). En op die plek wordt de derde zoon geboren, genaamd Stilte. Op die plek ontdekken we het zeker weten.

Het najagen van een vis

Le moine et le Poisson
De Nederlandse animatiefilmer Michael Dudok de Wit heeft behalve zijn bekroonde en geniale filmpje Father and Daughter nog zo'n juweeltje gemaakt. Het is het 6 minuten durende filmpje Le Moine et le Posson uit 1994 over een monnikje dat in een kloostertje woont, op een dag een vis ziet, die hij vervolgens wil gaan vangen. Maar dat lukt steeds maar niet. Hij verzint van alles om die vis te bemachtigen. Hij gebruikt een hengel, een visnet, hij probeert het 's nachts, hij studeert op het probleem, ligt er 's nachts wakker van en raakt in hoge mate gefrustreerd, zelfs obsessief. Totdat... op een gegeven moment zie je hem afdalen naar ander niveau. En dan gebeurt het... de beleving wordt anders, hij komt in een andere dimensie. Hij zweeft, hij speelt en er is geen sprake meer van najagen, maar de monnik is één geworden met dat wat hij nastreefde. Hij is verlicht.

Vrede sluiten met de pijn
Het is natuurlijk een boeddhistische boodschap: je kunt maar beter het streven verzaken en plezier krijgen in het proces zelf, dan komt je doel vanzelf dichterbij.
Het is net zoals mijn yogajuf altijd zegt: natuurlijk heb je een doel, je wilt een soepeler lijf of een sterke rug, maar dat doel bereik je niet als je je kaken spant en je adem inhoudt. Wat belangrijk is dat je vrede sluit met de pijn, dat je plezier krijgt in de poging, dat je ontspant in het moment. Dan komt het doel vanzelf dichterbij.

Object of desire
Maar het filmpje is ook leerzaam als het gaat om de vraag hoe een verhaal in elkaar zit. Net zoals in ieder verhaal is er een hoofdpersoon en die heeft een wilsverlangen: in dit geval gesymboliseerd door de vis. De vis staat voor het Object of Desire en dat kan een geliefde zijn, een groter huis, een nieuwe fiets, 10 kilo afvallen, de loterij winnen, een baan met aanzien, noem maar op.
De hoofdpersoon gaat zijn doel nastreven en wat je ziet in bijna ieder verhaal is dat hij daarin gefrustreerd wordt. Sterker nog de hoofdpersoon raakt soms helemaal de weg kwijt, moet door diepe dalen, een draak verslaan om te komen waar hij wil zijn.
Totdat...

Transformatiepunt
En nu wordt het interessant, want ergens in het verhaal, althans als een goed verteld verhaal is, zit een keerpunt. Er moet iets veranderen in zijn mindset, in zijn opstelling, in zijn houding, wil hij zijn doel bereiken. Er moet VAN BINNEN iets veranderen. En dat is het punt van transformatie, het keerpunt, het moment dat alles anders wordt omdat de hoofdpersoon ineens een helder inzicht heeft, ziet hoe het wel moet, ziet waar zijn blinde vlek zit.
En dan wordt het moeiteloos. Dan blijkt dat het doel niet buiten hem ligt maar in hem verborgen zit.

Waarom de heks in de oven verdween
In het boek Waarom de heks in de oven verdween - ontdek de kracht en wijsheid van beroemde verhalen, gaan Lisette Thooft en ik in op dat punt van transformatie. Het is waar de titel van ons boek aan ontleend is. Het moment dat Grietje de heks in de oven duwt. Het vuur staat voor het opflakkerend bewustzijn, de zuivere impuls. Niet de heks is het probleem, maar het niet-handelen van Grietje zorgt ervoor dat de boel stagneert. Nu ze gevolg geeft aan die impuls, wordt alles anders. Ze kan Hans bevrijden. Hans staat voor het handelende deel dat vastzit in een kooi, waarna ze met juwelen en parels beladen terug naar huis kunnen.

Het doden van de draak
Een goed verhaal heeft zo'n transformatiepunt, of het nu goed of slecht afloopt. Een punt waarop alles anders wordt. Er is een nieuw inzicht geboren, er wordt een besluit genomen, het perspectief op de zaak wordt anders, er wordt gehandeld, opgetreden. Soms is dat het doden van de draak, het wegsnijden van het kankergezwel, soms juist het neerleggen van de wapens, de verzoening... Maar wat er ook gebeurt, het wordt daarna nooit meer als daarvoor. De hoofdpersoon is veranderd, getransformeerd.

Redemption pot
In het geval van de Monnik die de vis najaagt, is het een verlossing uit zijn lijden. McKee noemt dit een Redemption Plot. Maar zo'n plotpoint, zo'n transformatiepunt zit ook in verhalen waarin het slecht afloopt, of waarin de hoofdpersoon zich laat verleiden tot geweld. Bijvoorbeeld: Othello vermoordt ondanks zijn grote liefde uit jaloezie zijn Desdemona, Micheal Corleone begeeft zich ondanks zijn goede voornemens toch op het Maffia pad. Walter White uit Breaking Bad wil het goede voor zijn gezin, maar begeeft zich op criminele pad.

Wat we leren van verhalen
Ten goede of ten slechte... we kunnen leren van die transformatiemomenten. Als het een een verandering ten goede is, dan juichen we, als het een moreel slecht keerpunt is, dan roepen we vanaf de bank - net als vroeger bij de poppenkast - 'doe het niet!, het is gevaarlijk...'
Verhalen leren ons leven. Ze leren ons wat de consequenties zijn van de keuzes die we maken, vaak samengebald in dat ene bepalende plotpoint, dat keerpunt in ieder verhaal, het moment dat we het anders gaan aanpakken.

Dit is een stukje uit het praatje wat ik hield tijdens het eerste Mythosofische Symposium in de Roos van 7 september j.l, waar ook het boek Waarom de heks in de oven verdween, officieel werd gepresenteerd.

Archetypes die jouw levensverhaal bepalen

Kwestie van schakelen

Door Mieke Bouma

Deze zomer heb ik de start gemaakt met een publicatie over archetypes. In dit kader publiceer ik een serie blogs over het onderwerp. Dit is de eerste in de reeks.

‘Ik ben moeder en vader tegelijk’, zei mijn vriendin toen ze na haar scheiding de zorg en opvoeding voor haar drie kinderen in haar eentje voor haar rekening moest nemen. ‘Enerzijds troosten, zorgen, voeden, koken, knuffelen, bevestigen, anderzijds streng zijn, regels stellen, kritisch zijn, de confrontatie aangaan.’ Afhankelijk van de situatie die zich voordeed, koos ze haar aanpak. Dat was voortdurend schakelen. Het ging lang niet altijd goed, de kinderen waren soms boos en soms in de war, maar het bewust schakelen tussen de verschillende rollen is prachtig. Kennelijk was er een hoger bewustzijn dat over de schouder van mijn vriendin meekeek, een soort regisseur of casting director die haar influisterde: ‘Nu dit, nu zo, nu deze aanpak!’

Nadat de rolverdeling tussen haar en haar man weg was gevallen, moest ze wel schakelen tussen de rollen die ze zelf kon vervullen, rollen die het meest effectief waren op dat moment.

Ik vond dat bewonderingswaardig. Want hoe vaak komt het niet voor dat na een scheiding de man of de vrouw onbewust in een bepaald rolgedrag blijft hangen en een verhaal leeft wat beperkend is, tot strijd, verdriet en onmacht leidt en dus bepaald niet effectief is.

De strijder in je

Ik ken ook iemand die zijn hele leven altijd maar in een strijd verwikkeld raakt. Met zijn opdrachtgevers, met zijn familie, met zijn (mannelijke) vrienden. Hij ziet alles als een bedreiging, moet van zichzelf winnen en successen boeken. Doodvermoeiend, want deze man schakelt niet. Hij heeft zich volkomen geïdentificeerd met de strijder in hem. Hij is vergeten dat er ook andere perspectieven op het leven mogelijk zijn. Hoewel de strijder in hem heeft geholpen te focussen en uitdagingen te vinden, is de strijder nu een schaduwplot gaan leven.

Nog een voorbeeld. Een kennis leeft al jaren het verhaal van de onmogelijke liefde. Nooit ontmoet ze iemand met wie ze zich werkelijk langdurig kan verbinden. Dat heeft ze nu zo vaak ervaren, dat ze ervan overtuigd is dat de ware liefde nooit zal komen. Iedere relatie strandt en zal blijven stranden… totdat ze haar verhaal verandert. Want zodra ze iemand ontmoet, wordt het archetype van ‘de afgewezen geliefde’ geactiveerd. Ja, en dat voelt de ander natuurlijk onmiddellijk, gaat daarop reageren. Afloop bekend.

We leven allemaal een bepaald verhaal en neigen ernaar de wereld vanuit dat perspectief te bekijken. We schatten in wat nodig is en ondernemen bepaalde acties. Het zijn archetypische patronen die actief zijn. Iedereen heeft dominante archetypes. Je leeft bijvoorbeeld het plot van de toegewijde, zorgende moeder, maar wat gebeurt er als je kinderen de deur uitgaan? Dan zal je een ander archetype in jezelf moeten wakker maken om je leven inhoud en betekenis te geven. Of je bent de workaholic, de leider, de avonturier… en je hebt je helemaal met die rol geïdentificeerd. Totdat je inziet dat je kunt schakelen. Er is meer, je bent rijker dan je dacht.

Als in een huwelijk de ene partner vooral de kritische rechter in zichzelf heeft geactiveerd en de ander het zorgeloze kind, dan leidt dat onherroepelijk tot bepaalde patronen en waarschijnlijk conflicten. Totdat ze gaan schakelen.

Gidsen

Archetypes zijn een soort gidsen in je onbewuste die je helpen te bepalen wat het beste is en dienovereenkomstig te handelen. Als ze dominant zijn bepalen ze het plot. Maar vaak zijn er separaat nog andere archetypes actief. Het hangt ook af van de levensfase waar je in zit. Adolescenten hebben andere archetypes geactiveerd (de onderzoeker, de avonturier, de rebel) dan mensen die in hun laatste levensfase zijn beland (de wijze, de koning). Iedere fase zorgt weer voor nieuwe situaties, nieuwe mensen, nieuwe plotlijnen. Zie het als een soort toneelset met personages, kostuums en verwikkelingen die jou een verhaal intrekken. Zo’n setting heeft een enorme kracht.

Een voorbeeld: je brengt een bezoek aan je ouderlijk huis en je vervalt onmiddellijk in het oude patroon van kind zijn. Of je krijgt nieuw werk en er wordt een leider in jezelf wakker gemaakt. Of je eerste kind wordt geboren en het archetype ‘vader’ staat in jezelf op. Of je wordt verliefd en ‘de geliefde’ wordt wakker.

Succes en vervulling in het leven hangen samen met de mate waarin je deze archetypes allemaal goed doorleeft en uitleeft.

Iedere situatie, iedere fase draagt een oproep in zich en biedt ervaringen die ons iets leren over onszelf, waardoor we ons kunnen ontwikkelen. Iedere nieuwe setting brengt tegelijk ook aan het licht wat klein, armoedig of beperkt is in ons leven. Mits we dat kunnen herkennen.

Veel mensen slaapwandelen door het leven. Ze zien de kansen niet en als gevolg daarvan ontbreekt voor hen de zin van het leven. Deze onbewuste staat zorgt ervoor dat het lastig is de mogelijkheden te pakken. Het zorgt ervoor dat ze het leven als leeg, eenzaam of nutteloos of slopend ervaren.

Als ze niet in staat zijn te herkennen in wat voor verhaal ze zitten, zullen ze er ook niet in slagen een ander archetype te activeren, laat staan dat ze kwaliteiten kunnen ontwikkelen die hen dichter bij hun bestemming brengt waarmee ze een bijdrage kunnen leveren aan de wereld.

Maar als ze herkennen welke plotlijn actief is in hun persoonlijke verhaal dan wordt het leven rijker en waardevoller. Ze kunnen zien wat dat archetype hen leert, wat de valkuilen zijn en waar de situatie ons toe oproept. Ze gaan zien dat vele anderen op heel veel plekken op de wereld op heel veel momenten hetzelfde plot leven. Dat we in de diepte – hoe uniek we ook zijn – allemaal op elkaar lijken.

Goden

In de antieke wereld projecteerden mensen werkzame archetypes op goden en godinnen. Als ze de invloed of de psychische energie van een bepaalde godheid nodig hadden, brachten ze offers aan die god. Ze eerden die god. Bijvoorbeeld de god van de oorlog en de strijd als ze de vijand moesten overwinnen, of de godin van de vruchtbaarheid als ze kinderen wilden. Die goden van toen zijn de archetypes van vandaag. Dus welk archetype activeer je? Welke moet worden wakker gekust?

Wij zijn de afgelopen decennia vertrouwd geraakt met de gedachte dat er geen god bestaat en dat we er alleen voor staan. Maar diep binnen in ons leven vele goden – archetypes - die we naar believen kunnen oproepen en die ons de kleur en de diepte van het leven kunnen laten ervaren.

Allemaal een kwestie van bewust schakelen.

Volgende keer over 12 archetypes die we allemaal herkennen